Sinh lý sinh sản

Trong cuộc sống trục hạ tuyến yên quy định nên chu kỳ kinh nguyệt. Xã hội hiện đại thường không đánh giá được hết sự quan trọng này. Nên ở đây tôi muốn nhấn mạnh với các bạn, đặc biệt bạn Thư , rằng một khi đã yêu ai đều phải để ý đến chu kỳ kinh nguyệt

Tài liệu tham khảo : tóm lược Chương 7: Sinh lý sinh sản sách Berek & Novak’s Gynecology

Hạ đồi tiết GnRH . GnRH kích thích Tuyến yên tiết LH và FSH . LH và FSH kích thích Buồng trứng tiết Estrogen . FSH kích nang noãn phát triển và chọn lọc . LH giúp phóng noãn và tạo ra hoàng thể . LH và FSH giúp duy trì và phát triển Hoàng thể đồng thời kích thích hoàng thể tiết progesteron và estrogen , Estrogen khiến nội mạc tử cung tăng sinh , Progesteron giúp nội mạc tử cung chế tiết. Nếu không có thai hoàng thể thoái triển dẫn đến sự tụt giảm đột ngột progesteron và estrogen làm nội mạc tử cung bong tróc gây ra kinh nguyệt.

Hạ đồi : Hypothalamus

Tuyến yên : Pituitary gland

Buồng trứng : Ovary

Nang noãn : Follicular

Hoàng thể : Luteal

Nội mạc tử cung : Endometrial

GnRH : Gonadotropin-Releasing Hormone

LH: Luteinizing Hormone

FSH : Follicle -Stimulating Hormone

1. Hạ đồi

Hạ đồi là khu vực nhỏ nằm ở đáy não , Các sản phẩm tiết ra từ hạ đồi có chức năng như các yếu tố phóng thích tuyến yên kiểm soát chức năng nội tiết của buồng trứng, tuyến giáp và tuyến thượng thận:

Gonadotropin-releasing hormone (GnRH), kiểm soát sự bài tiết luteinizing hormone (LH) and follicle-stimulating hormone (FSH)

Corticotropin-releasing hormone (CRH), điều khiển sự giải phóng adrenocorticotrophic hormone (ACTH)

Growth hormone–releasing hormone (GHRH), liên quan đến sự bài tiết growth hormone (GH)

Thyrotropin-releasing hormone (TRH), liên quan đến sự bài tiết thyroid-stimulating hormone (TSH)

Hạ đồi tiết GnRH theo xung nhịp được quy định bởi nhân cung hạ đồi . Các xung nhịp của GnRH sẽ quy định việc tuyến yên tiết LH hay FSH.

Trên động vật thí nghiệm, khi bị cắt mất nhân cung thì hạ đồi chế tiết GnRH liên tục, điều này không tạo ra đáp ứng tiết LH FSH ở tuyến yên.

Sự tiết theo xung của GnRH là cần thiết vì nó có thời gian bán rã vô cùng ngắn (2-4 phút).

Xung tiết GnRH khác nhau về biên độ và tần số trong pha nang noãn và pha hoàng thể. (hình 1)

Ở đầu pha nang noãn, xung tiết GnRH có tần số cao và biên độ thấp, ở phần muộn của pha nang noãn biên độ và tần số đều tăng lên.

Ở pha hoàng thể,xung tiết GnRH có tần số giảm, biên độ cao hơn nhưng  giảm dần trong 2 tuần.

Giảm tần số xung GnRH => giảm sự bài tiết LH và làm tăng FSH.  Một khía cạnh quan trọng trong việc nâng cao hiệu lực của FSH trong giai đoạn cuối hoàng thể.

Các peptid của buồng trứng và các sex steroids (estrogen , progestrogen) có thể làm thay đổi xung GnRH.

Các opioid nội sinh (opioid nội sinh là những chất giảm đau nội sinh giống morphin) cũng làm thay đổi bài tiết GnRH, thường là ức chế tiết . Endorphin thay đổi đáng kể trong chu kỳ kinh nguyệt , nó cao nhất vào giai đoạn hoàng thể , và thấp nhất trong lúc hành kinh, điều này có liên quan đến việc đau bụng kinh.

Xem thêm trong bài GnRh đồng vận và đối vận

2. Thùy trước tuyến yên

Thùy trước tuyến yên chịu trách nhiệm cho sự bài tiết của các yếu tố kích thích hormon(hormonereleasing factors)  : FSH , LH, TSH và ACTH ,GH và prolactin. Mỗi hormone được bài tiết bởi một loại tế bào tuyến yên cụ thể.

2.1 Gonadotropins

Các gonadotropins bao gồm : FSH và LH được sản xuất bởi thùy trước tuyến yên . Tác dụng chính là kích thích buồng trứng tiết hormon sinh dục

Cấu trúc FSH và LH có 2 chuỗi α và β trong đó tiểu đơn vị α giống hệt nhau và chỉ khác nhau về cấu trúc tiểu đơn vị β, điều này tạo ra các thụ thể đặc hiệu. TSH  và nội tiết tố nhau thai hCG cũng có tiểu đơn vị α giống hệt với gonadotropins.

2.2 Prolactin

Prolactin, một axit polypeptide 198-amin được tiết ra bởi các thùy trước tuyến yên , là yếu tố chính chịu trách nhiệm tổng hợp sữa  của vú .Prolactin chủ yếu được kích thích tiết ra bởi estrogen; kích thích tố khác là TRH và một loạt các yếu tố tăng trưởng.

Tiết prolactin chịu sự kiểm soát ức chế âm bởi các dopamine tiết ra từ vùng dưới đồi. Do đó, tình trạng bệnh đặc trưng bởi giảm tiết dopamine hay bất kỳ điều kiện làm gián đoạn sự vận chuyển của dopamine xuống tuyến yên sẽ dẫn đến sự tăng tổng hợp của prolactin. Điểm độc đáo là nếu ngưng ức chế bằng dopamine sẽ gây tăng tiết  prolactin.

2.3 TSH, ACTH, và GH.

Các hormon khác được sản xuất bởi thùy trước tuyến yên là TSH, ACTH, và GH.
TSH tiết ra bởi tuyến yên khi đáp ứng với TRH của hạ đồi . Giống GnRH, TRH được tổng hợp trong nhân cung của vùng dưới đồi và được bài tiết vào máu để vận chuyển đến tuyến yên. Ngoài việc kích thích tiết TSH, TRH còn kích thích tiết prolactin.

TSH kích thích sự tiết của T3 và T4 từ tuyến giáp, T3 T4 có tác dụng phản hồi âm trên sự tiết TSH tuyến yên.
Các bất thường của tuyến giáp (cả cường giáp và suy giáp) thường kết hợp với rối loạn chức năng rụng trứng như là kết quả của các tác động trên trục hạ đồi- tuyến yên-buồng trứng.

ACTH tiết ra bởi tuyến yên khi đáp ứng với CRH của hạ đồi. ACTH kích thích thượng thận sản sinh glucocoticoid . Do vậy ACTH chịu phản hồi âm từ glucocoticoid trong trường hợp này là cortisol.

GH tiết ra bởi tuyến yên khi đáp ứng với GHRH của hạ đồi và bởi hormone tuyến giáp và glucocorticoids . GH có dường như có ảnh hưởng lên hoạt động buồng trứng nhưng chưa rõ ràng.

3 Thùy sau tuyến yên

Thùy sau tuyến yên tiết ra oxytocin và arginine vasopressin

Oxytocin có chức năng chính trong 2 loại cơ . Loại 1 là cơ tử cung trong lúc sanh , loại 2 là cơ tuyến ống dẫn sữa trong phản xạ cho con bú.

Arginine vasopressin có chức năng chính là điều chỉnh lưu lượng tuần hoàn , huyết áp , độ thẩm thấu.

Chu kỳ kinh nguyệt

Chu kỳ kinh nguyệt bình thường.

Chu kỳ kinh bình thường chia thành chu kỳ buồng trứng và chu kỳ tử cung.

Chu kỳ buồng trứng chia thành giai đoạn nang noãn và giai đoạn hoàng thể.

Giai đoạn nang noãn thường kéo dài 10 đến 14 ngày từ khi bắt đầu chu kỳ đến lúc rụng trứng , chu kỳ kinh nguyệt dài hay ngẵn phụ thuộc hoàn  toàn vào giai đoạn này.

Giai đoạn hoàng thể từ  lúc rụng trứng đến khi bắt đầu chu kỳ mới, giai đoạn này dài trung bình 14 ngày.

Chu kỳ tử cung chia thành giai đoạn phát triển và giai đoạn chế tiết

Một chu kỳ bình thường dài khoảng 21 đến 35 ngày , với 2 đến 6 ngày ra kinh máu mất 20 -60 ml.

Sự biến đổi qua các giai đoạn được thể hiện bằng hình dưới

Biến đổi hormon

Do sự ly giải hoàng thể , FSH bắt đầu tăn g và một nhóm nang noãn được tuyển chọn và phát triển.

Nang noãn phát triển tiết ra estrogen và inhibin -B . Estrogen , inhibin-B tăng lên phản hồi âm về tuyến yên làm giảm FSH . Estrogen tăng lên cũng làm giảm LH vào đầu pha nang noãn nhưng đến cuối giai đoạn nang noãn thì nó lại làm LH tăng lên (phản ứng hai pha).

LH tăng đủ cao tạo đỉnh LH gây ra hiện tượng rụng trứng sau 24 đến 36 h.

Hiện tượng rụng trứng sẽ tạo ra hoàng thể. Hoàng thể được nuôi dưỡng với LH,FSH để chế tiết ra Progesteron và Estrogen , inhibin -A.

Estrogen giảm dần trong giai đoạn hoàng thể xớm nhưng sau đó lại tăng trở lại do sự chế tiết của hoàng thể.

Progesteron và Estrogen , inhibin -A tăng lên gây ra ức chế tiết LH và FSH . LH và FSH giảm làm cho hoàng thể không được nuôi dưỡng và cuối cùng dẫn đến sự ly giải hoàng thể kéo theo sụt giảm đột ngột Progesteron và Estrogen cũng như sự sụp đổ của nội mạc tử cung.

Tử cung

Sự biến đổi nội mạc theo chu kỳ