Giải phẫu âm đạo

Âm đạo (vagina)

Âm đạo là một ống cơ mạc rất đàn hồi đi từ cổ tử cung tới tiền đình âm hộ. Âm đạo nằm ở phía sau bàng quang và niệu đạo, phía trước trực tràng và ống hậu môn. Âm đạo chạy chếch xuống dưới, ra trước theo trục của chậu hông nên trục âm đạo cùng đường ngang qua chậu hông tạo nên một góc 70° quay ra sau.
Hai thành trước và sau của âm đạo áp sát vào nhau, thành trước âm đạo dài 7,5cm, thành sau dài hơn 9cm.
Âm đạo có hai thành: trước và sau, hai bờ bên, hai đầu trên và dưới.

a) Các thành

Thành trước (paries anterior) liên quan ở nửa trên với đáy bàng quang và với phần cuối của hai niệu quản, nửa dưới với niệu đạo. Giữa thành trước âm đạo với các thành phần trên có mô liên kết nhão, tạo thành một vách. Khi đẻ khó, thành trước âm đạo có thể bị rách, kéo theo rách bàng quang, gây rò bàng quang — âm đạo.
Vách bàng quang – âm đạo bao gồm tổ chức dưới niêm mạc và hai mạc quanh âm đạo sát với mạc quanh bàng quang. Muôn bóc tách bàng quang ra khỏi âm đạo thì phải tách ở giữa hai diện mạc bao quanh này. Mạc quanh âm đạo dài còn gọi là mạc Halban
Khi các cơ nhẽo, dây chằng dài ra, gây sa sinh dục thì các mạc này cũng giãn theo, nên trong phẫu thuật phục hồi thành trước và thành sau âm đạo ngoài việc làm ngắn dây chằng để giữ tư thế tử cung, còn phải cắt bớt mạc và khâu chặt.

Phúc mạc bao phủ mặt trên bảng quang xuống dưới gần sát với chỗ bám của âm đạo vào cổ tử cung, tạo nên túi cùng trước.
Cổ bàng quang ở cách đáy phần trước vòm âm đạo độ 3cm, còn lỗ niệu quản mở vào bàng quang thì cách vòm âm đạo 2cm.
Diện niệu quản đến niệu đạo bàng quang rất dính vào mạc quanh âm đạo, vì vậy cần phải chú ý khi cắt tử cung hoàn toàn hay trong phẩu thuật phần trên âm đạo.

— Thành sau (paries posterior) từ trên xuống dưới có liên quan như sau:

— Một phần tư trên thành sau được phúc mạc phủ, nên liên quan với túi cùng trực tràng — tử cung, vách âm đạo — trực tràng và với trực tràng. Có thể bị rò trực tràng — âm đạo khi đẻ khó gây rách thành sau âm đạo.  Vách trực tràng – âm đạo giữa trực tràng và âm đạo là một lớp tổ chức lỏng lẻo dễ bóc tách trong phẫu thuật

— Hai phần tư (2/4) giữa của âm đạo chọc qua hoành chậu hông, ở phía trên màng trinh 2,5cm.  Các sợi cơ nâng hậu môn bám vào quanh âm đạo đoạn này, tạo thành điểm tựa vững chắc cho âm đạo.

— Một phần tư (1/4) dưới âm đạo tiếp tục chạy chếch ra trước, còn ống hậu môn bẻ gập ra sau tạo thành khoang tam giác âm đạo — trực tràng nơi có trung tâm gân đáy chậu, có các thớ cơ dính trực tràng vào âm đạo.

 

b) Bờ bên
— Ở trên, bờ bên âm đạo liên quan với đáy dây chằng rộng, có niệu quản và các nhánh của mạch và thần kinh âm đạo.  Vùng này có nhiều mạch máu, đặc biệt là động mạch tử cung xuống đáy dây chằng rộng rồi ngoặt lên bên bờ bên tử cung. Niệu quản bắt chéo qua động mạch tử cung ở đáy dây chằng rộng cách chỗ bám âm đạo vào cổ tử cung khoảng 2cm. Vì vậy, lúc cắt tử cung hoàn toàn, hay phẫu thuật vùng gần đoạn trên âm đạo dễ gây tai biến cắt hoặc thắt vào niệu quản.

— Ở giữa âm đạo chọc qua hoành chậu hông.  Liên quan với cơ nâng hậu môn. Cơ nâng hậu môn chẽ ra làm hai, ôm lây âm đạo và dính vào thành âm đạo như võng treo.

— Ở dưới âm đạo vào vùng đáy chậu, liên quan với cơ khít âm môn, với hành âm đạo và tuyến bartholin

c) Hai đầu
Đầu trên dính vào cổ tử cung tạo thành vòm âm đạo, phần sau vòm sâu 2cm liên quan với túi cùng trực tràng — tử cung.
— Đầu dưới mở vào tiền đình âm hộ. ở trinh nữ, lỗ của đầu dưới âm đạo được đậy bởi một nếp niêm mạc thủng ở giữa gọi là màng trinh (hymen), những lần giao hợp, màng trinh rách còn lại những mảnh rách xung quanh lỗ này, gọi là các cục màng trinh (carunculae hymenales). Lỗ dưới âm đạo được các thớ của cơ hành xốp bao quanh như một cơ thắt .

Hình thể trong và cấu tạo

Ở mặt trong âm đạo, niêm mạc tạo nên những nếp ngang gọi là các nếp nhăn âm đạo (rugae vaginales). Trên m ặt trước và m ặt sau lại có một lồi dọc gọi là cột nếp nhăn (columnae rugarum), cột nếp nhăn trước (columna rugarum anterior) thường phát triển hơn cột nếp nhăn sau (columna rugarum posterior).

Về cấu tạo: âm đạo được cấu tạo bởi hai lớp:
— Áo cơ (tunica m uscularis) là lớp ngoài gồm hai loại thớ: thớ dọc ở ngoài và thớ vòng ở trong.
— Áo niêm mạc (tunica mucosa): niêm mạc âm đạo tạo nên các nếp và các cột như đã nói ở trên. Niêm mạc dính chặt vào lớp cơ và được cấu tạo bởi lớp biểu mô vẩy lát tầng không sừng hoá và bên dưới là lớp đệm niêm mạc. Sau tuổi dậy thì biểu mô này dày lên và chứa nhiều glycogen. Glycogen tăng lên sau khi rụng trứng và giảm dần cho tới cuối kỳ kinh.Lớp niêm mạc âm đạo trước và sau đội lên thành hai cột trước và sau, vị trí lệch nhau nên khi ép hai thành âm đạo trước hai cột nằm sát song song với nhau. Cột trước to hơn cột sau, bắt đầu từ chỗ lồi trước âm đạo (củ âm đạo) lên đến giữa âm đạo thì chẻ ra làm đôi cùng với nếp ngang ở dưới cổ tử cung, tạo nên tam giác Pawlick (ở nam là tam giác Lieutaud) trong đó có 3 lỗ: 2 lỗ niệu quản và 1 lỗ niệu đạo.

Niêm mạc âm đạo không có tuyến nhầy, chất nhầy trong âm đạo là do các tuyến ở cổ tử cung tiết ra. Âm đạo được bôi trơn bằng một dịch thấm bắt nguồn từ đám rối mao mạch dưới biểu mô âm đạo và đi qua biểu mô thấm (Kim, 2011). Do tăng tưới máu trong thai kỳ, dịch tiết âm đạo được tăng lên đáng kể. Đôi khi, điều này có thể bị nhầm lẫn với rò rỉ nước ối.

Sau khi chấn thương và chữa lành biểu mô sinh liên quan, các mảnh của biểu mô phân tầng đôi khi cũng bị chèn vào bên dưới bề mặt âm đạo. Tương tự như mô có nguồn gốc của nó, biểu mô chôn này tiếp tục đổ các tế bào bị thoái hóa và keratin. Kết quả là, khối biểu bì bao gồm nang, được làm đầy với các mảnh vụn keratin, có thể hình thành và là một nang âm đạo thường gặp.

Mạch và thần kinh
a) Động mạch: Âm đạo chủ yếu được cấp máu bởi động mạch âm đạo (A. vaginalis) tách từ động mạch chậu trong, và các nhánh âm đạo (rami vaginales) của động mạch tử cung .

Âm đạo có một nguồn cung cấp dồi dào mạch máu. Phần đầu trên được cung cấp bởi các nhánh cổ tử cung của động mạch tử cung và động mạch âm đạo. Phần sau có thể biến đổi phát sinh từ tử cung hoặc nhánh bàng quang thấp hoặc trực tiếp từ động mạch chậu trong. Động mạch trực tràng giữa góp phần cung cấp cho các thành âm đạo sau, trong khi các thành xa nhận được sự đóng góp từ động mạch âm hộ sâu. Ở mỗi cấp độ, cung cấp máu từ mỗi hình thức bên chỗ nối vào trước và sau các bức tường âm đạo với các thành tương ứng bên đối diện.
b) Tĩnh mạch: Mạch của âm đạo tạo thành đám rối tĩnh mạch âm đạo (plexus venosus vaginalis) nối với đám rối tĩnh mạch tử cung ở trên với đám rối tĩnh mạch bàng quang (plexus venosus vesicalis) ở trước và sau cùng đổ vào tĩnh mạch chậu trong.
c) Bạch mạch: Bạch mạch của âm đạo đổ vào chuỗi hạch động mạch tử cung hoặc chuỗi hạch động mạch âm đạo rồi đổ vào chuỗi hạch chậu.

d) Thần kinh: Gồm các thần kinh âm đạo (nervi vaginales) tách từ đám rối tử cung âm đạo (plexus uterovaginalis) và từ các thần kinh tạng chậu hông (nervi splanchnic! pelvici). Phần dưới của âm đạo được chi phối bởi các nhánh của thần kinh thẹn (nervus pudendus).